Vọng tưởng khởi sinh từ chính tâm. Vậy dùng chính cái tâm đầy vọng tưởng ấy để tự làm cho nó lắng dịu, liệu có phải là điều quá khó để thực hiện không, thưa Thầy?

Tâm là một thực thể phức tạp và đa diện, bao gồm nhiều thành phần, trong đó có:

• Tư duy có chủ đích — sự suy nghĩ có chủ ý, có ý thức.
• Vọng tưởng không chủ đích.
• Cảm xúc — yêu, ghét, giận dữ, yêu thích, và nhiều cảm xúc khác.
• Cảm giác — buồn bã, vui vẻ, buồn chán, khoái lạc, và nhiều cảm giác khác.
• Ý chí — sức mạnh để khởi động và duy trì hành động.
• Ham muốn.
• Sự chú tâm.
• Nhận thức giác quan — sự cảm nhận thông qua các giác quan.
• Nhận thức nhận biết — sự hiểu biết thông qua lý luận.
• Sự sáng tạo và tính tò mò — nguồn gốc của sự đổi mới, khả năng thích nghi, và sự tìm tòi.
• Sự phối hợp của thân thể — điều khiển các cử động vật lý.
• Hệ thần kinh tự chủ — điều tiết các chức năng không tự chủ của cơ thể.
• Ký ức.
• Trực giác — khả năng thấu hiểu mà không cần lý luận có ý thức.
• Bản ngã, hay sự chấp ngã.
• Bản năng (phiền não, kleshas).
• Chướng ngại tâm lý và khuynh hướng tính khí (triền cái, nivarana).
• Khuynh hướng đạo đức — thiên hướng nghiêng về đức hạnh.
• Khuynh hướng bất thiện — những khuôn mẫu tiêu cực trong suy nghĩ và hành vi.
• Nghiệp lực — những ảnh hưởng từ hành động trong quá khứ định hình nên trải nghiệm hiện tại.

Chúng sinh vẫn còn mắc kẹt trong vòng luân hồi — chu kỳ bất tận của sinh, tử, và tái sinh — chủ yếu là do việc sử dụng sai lệch hai công cụ tâm lý then chốt: Tư Duy và Sự Chú Tâm.

• Tư duy sai lệch làm hư hoại tâm hồn.
• Sự chú tâm bị đặt sai chỗ, lệch hướng, sẽ biến tâm trở nên hỗn loạn.

Tuy nhiên, khi hai công cụ này được sử dụng đúng cách, tâm sẽ dần dần tìm được sự an tĩnh, vọng tưởng sẽ giảm dần theo từng bước, và con đường đi đến thiền định sẽ dần được mở ra. Điều then chốt nằm ở việc ý thức lựa chọn nên nghĩ về điều gì, và nên đặt sự chú tâm ở đâu.

Có hai loại tư duy:

• Chánh Tư Duy — nuôi dưỡng một tâm thức trong sáng, đạo đức và đầy đức hạnh, bằng cách làm cho tư duy tương ứng với các nguyên tắc đạo đức.
• Quán Chiếu Có Chủ Đích — làm sắc bén khả năng nhận biết và chánh niệm của tâm (sẽ được trình bày chi tiết hơn sau).

Có rất nhiều đối tượng có thể là nơi ta đặt sự chú tâm, và trạng thái của tâm chịu ảnh hưởng rất lớn từ nơi ta hướng sự chú tâm đến:

• Tập trung vào những vọng tưởng khiến tâm luôn trong trạng thái xao động.
• Chú tâm vào những ý nghĩ tiêu cực hoặc có hại sẽ làm gia tăng sự náo động của tâm.
• Tập trung vào những xao lãng bên ngoài vô nghĩa sẽ sinh ra sự bất an.
• Chú tâm quá mức vào phần đầu có thể dẫn đến căng thẳng tinh thần và tiềm ẩn nguy cơ bệnh tật.
• Chuyển sự chú tâm sang vùng ngực hoặc bụng sẽ tự nhiên làm giảm bớt vọng tưởng.
• Hướng sự chú tâm đến điểm sâu nhất phía dưới bụng sẽ làm cho tâm lắng dịu đáng kể.
• Chú tâm vào nhịp điệu tự nhiên của hơi thở ra vào, mà không cố gắng kiểm soát nó, sẽ tạo ra một điểm neo vững chắc cho tâm, mở đường tiến đến thiền định (sẽ được trình bày chi tiết hơn sau).

Dù vọng tưởng khởi sinh từ chính sự phức tạp vốn có của tâm, nhưng cũng chính nhờ vào sự phức tạp ấy mà chúng ta có thể tìm ra con đường đi đến sự an tĩnh.