Xin Thầy giảng rộng thêm về việc dùng suy nghĩ để quán chiếu, nhằm nuôi dưỡng sự tỉnh giác và chánh niệm nội tâm.

Nếu Chánh Tư Duy là nuôi dưỡng một tâm hồn đạo đức bằng những ý nghĩ thiện lành, thì pháp Quán Chiếu còn đi xa hơn nữa: dùng suy nghĩ để chiêm nghiệm những chân lý thâm sâu (hay các đạo lý của Chánh Pháp) dẫn đến Chánh Niệm và Tỉnh Giác. Một tâm có Tỉnh Giác sẽ làm chủ được mình nhiều hơn, sự cảnh giác được nâng cao, khả năng tập trung tăng trưởng, phóng dật giảm thiểu, và năng lực tự quán xét chính mình cũng trở nên sắc bén hơn.

Sau đây là những chân lý cần được quán chiếu để nuôi lớn sự Tỉnh Giác:

Sự Loạn Động Của Tâm: Chân lý đầu tiên cần quán chiếu là khuynh hướng tự nhiên của tâm luôn trôi lăn theo vọng tưởng. Sự thừa nhận này là điều thiết yếu. Pháp hành này không phải là đè nén những ý nghĩ ấy, mà chỉ đơn giản là nhận biết sự có mặt của chúng. Khi ta ý thức được rằng tâm đang lang thang, một lời thầm nhận biết khởi lên trong tâm: “Tâm này đang loạn động.”

Lời thầm lặng ấy không phải là một ý nghĩ tầm thường! Đúng hơn, nó vừa là một sự thừa nhận, vừa là sự phản chiếu của một chân lý đã được quán sát, đã được nhận ra và đã được thấu hiểu. Pháp hành này là một phương cách để neo giữ tâm, làm tăng trưởng sự cảnh giác, và giảm thiểu mức độ mà sự chú tâm bị đánh mất trong dòng chảy của những vọng tưởng loạn động.

Sự Vô Thường Của Thân Xác: Chân lý thiết yếu thứ hai là sự vô thường của thân xác. Thân này rồi sẽ già, sẽ bệnh, sẽ chết, và cuối cùng tan rã, không để lại một dấu vết nào. Ban đầu, chân lý này có thể cần được nói thầm trong tâm, nhưng với sự thực hành bền bỉ, nó dần chuyển thành một sự nhận biết đã thấm sâu, không còn cần đến lời nữa.

Pháp Quán Chiếu gồm hai yếu tố: sự nhận ra một chân lý, và sự diễn đạt cái nhận ra ấy bằng lời. Theo thời gian, phần ngôn từ sẽ phai nhạt dần, chỉ còn lại sự nhận biết thuần khiết.

Việc quán chiếu sự vô thường của thân xác có thể phải mất một thời gian rất dài, bởi nó đòi hỏi phải nhổ tận gốc rễ sự chấp thủ thâm căn cố đế vào thân này — một sợi dây ràng buộc đã được thắt chặt qua vô lượng kiếp. Sự chấp thủ ấy còn lan rộng đến sắc đẹp, tài sản, địa vị, và nhiều thứ khác nữa.

Tính Chất Huyễn Ảo Của Thế Gian: Chân lý thứ ba cần quán chiếu là bản chất vốn vô thường và huyễn ảo của vạn pháp, bao gồm cả danh vọng, tài sản và quyền lực. Trong khi lòng từ bi đối với tất cả chúng sinh vẫn là điều không gì thay thế được, thì việc thấy rõ tính chất phù du của các hiện tượng thế gian cũng quan trọng không kém — mong manh và không thật như một giấc mộng.

Với sự thấu hiểu này, hành giả sống một đời phụng sự, dùng những phương tiện thế gian làm công cụ để giúp đỡ mọi người, chứ không xem chúng là đối tượng để bám víu. Nhận ra tính chất huyễn ảo của những lợi lộc vật chất đòi hỏi rất nhiều can đảm, bởi sự chấp thủ vào tiền tài, danh tiếng và địa vị là một sức mạnh mãnh liệt và đã ăn sâu trong tâm. Thường xuyên quán chiếu về tính chất huyễn ảo của thế gian và của những lợi danh thế tục sẽ làm kiên cố sự Tỉnh Giác cần thiết cho thiền định.

Tự Thấy Mình Là Một Khối Tội Lỗi Và Vô Minh: Ba pháp quán chiếu vừa nêu trên — thừa nhận sự loạn động của tâm, nhận ra sự vô thường của thân xác, và thấu hiểu tính chất huyễn ảo của thế gian — cùng nhau thiết lập một nền tảng vững chắc để tâm vượt thoát khỏi những chấp thủ, hàng phục những khát ái, và nuôi dưỡng sự Tỉnh Giác cần có để lìa xa vọng tưởng. Tuy nhiên, vẫn còn một chân lý cuối cùng và thâm sâu đòi hỏi sự quán chiếu miên mật và sâu xa: đó là nhận ra chính mình là một khối tội lỗi và vô minh.